Anksiyete

Dosya özeti

Anksiyete nedir?

Kaygı, insanı tehlikelere karşı hazırlayan doğal bir alarm sistemidir. Bir sınavdan önce kalbin hızlanması ya da gece ıssız bir sokakta tetikte olmak bu sistemin işini yaptığını gösterir. Anksiyete bozukluklarında ise bu alarm gereğinden sık, gereğinden yüksek sesle ve gereğinden uzun çalar. Kişi kaygısının abartılı olduğunu çoğu zaman bilir, ama onu durduramaz. Zamanla kaygı veren durumlardan kaçınmaya başlar ve hayatı giderek daralır.

Anksiyete bozuklukları toplumda en sık görülen ruhsal sorunlardandır ve çoğunlukla çocukluk, ergenlik ya da genç erişkinlik döneminde başlar. Yatkınlıkta kalıtımın, mizacın ve yaşam deneyimlerinin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir.

Başlıca türler

• Yaygın anksiyete bozukluğu: Yarım yılı aşan, bir konudan ötekine atlayan ve bir türlü susturulamayan endişeler; bugün sağlık, yarın iş, ertesi gün çocukların geleceği.
• Sosyal anksiyete bozukluğu: Toplantıda söz almak, kalabalık bir masada yemek yemek ya da yeni biriyle tanışmak gibi anlarda yüzün kızaracağı, sesin titreyeceği ve rezil olunacağı korkusu.
• Özgül fobiler: Yükseklik, kapalı alan, uçak, iğne ya da belirli hayvanlar gibi bir nesne veya duruma karşı yoğun korku.
• Agorafobi: Kaçmanın zor olacağı düşünülen kalabalık, toplu taşıma ya da açık alanlardan kaçınma.

Belirtiler

Kişinin kendisinde

• Kafada sürekli dönen "ya olursa" düşünceleri
• Kas gerginliği, boyun ve sırt ağrıları
• Çabuk yorulma ve sinirlilik
• Uykuya dalmakta güçlük, sık uyanma
• Mide ekşimesi, bağırsak düzensizlikleri
• Dikkati toplayamama, aklın boşalması

Yakınların gözünden

• Sık sık güvence isteme, aynı soruyu tekrar sorma
• Davetlerden, yolculuklardan ya da kalabalıktan kaçınma
• Telefona ya da mesajlara geç yanıt verilince aşırı telaşlanma
• Küçük aksiliklere orantısız tepki
• Her şeyi önceden planlama ve kontrol etme isteği

Benzer tablolardan ayırt etme

Tiroit bezinin fazla çalışması, kalp ritim bozuklukları, aşırı kafein tüketimi ve bazı ilaçlar kaygıya benzer bedensel belirtilere yol açabilir. Depresyon ile anksiyete sık birlikte görülür; hangi tablonun ön planda olduğu tedavi seçimini etkiler. Takıntılı düşünceler ve tekrarlayan kontrol davranışları öne çıkıyorsa, obsesif kompulsif bozukluk açısından ayrıca değerlendirme yapılır.

Muayenede neler sorulur?

• Kaygı en çok hangi durumlarda ve hangi saatlerde artıyor?
• Hangi yerlerden ya da etkinliklerden kaçınıyorsunuz?
• Kaygı anında bedeninizde neler hissediyorsunuz?
• Uykunuz, işiniz ve ilişkileriniz nasıl etkilendi?
• Günde kaç fincan kahve, çay ya da enerji içeceği tüketiyorsunuz?
• Kaygıyı azaltmak için alkol ya da ilaç kullanıyor musunuz?

Tetkikler

Gerekli görüldüğünde tiroit hormonları, tam kan sayımı ve şeker düzeyi istenir. Çarpıntı ön plandaysa elektrokardiyografi ile kalp ritmi değerlendirilir. Tetkiklerin amacı, kaygıya benzeyen bedensel nedenleri ayırt etmektir.

Tedavi seçenekleri

Bilişsel davranışçı terapide kişi, kaygılı düşüncelerini tanımayı ve sınamayı öğrenir; kaçındığı durumlarla küçük adımlarla yüzleşerek kaygının kendiliğinden azaldığını deneyimler.

İlaç tedavisinde bilinmesi gerekenler

• Uzun süreli tedavide antidepresan grubu ilaçlar kullanılır ve bağımlılık yapmaz.
• Dakikalar içinde rahatlatan sakinleştirici ilaçlar ise yalnızca kısa bir dönem için, hekimin belirlediği dozda verilir; uzun süreli kullanımda bağımlılık riski taşır.
• İlk haftalarda kaygıda geçici bir artış olabilir; bu durum hekimle paylaşılmalıdır.
• Düzelme sağlandıktan sonra tedavi bir süre daha sürdürülür ve kademeli olarak azaltılır.

Günlük hayatta işe yarayan alışkanlıklar

Tedaviye ek olarak bazı günlük alışkanlıklar kaygının temel düzeyini düşürür. Düzenli hareket, örneğin haftada beş gün otuz dakikalık hızlı bir yürüyüş ya da yüzme, bedende biriken gerginliği boşaltır. Öğleden sonra kafeinli içecekleri bırakmak ve yatmadan önceki saati ekransız geçirmek uykuyu derinleştirir. Endişeleri gün boyuna yaymak yerine, her gün belirli bir saatte on beş dakikalık bir endişe zamanı ayırıp bunları kâğıda dökmek de pek çok kişide işe yarar. Alkol kısa süreli rahatlama sağlasa da ertesi gün kaygıyı artırdığı için önerilmez.

Kontrol muayeneleri

İlk kontrol, tedaviye başladıktan birkaç hafta sonra yapılır. Bu görüşmede kaygının şiddetinde ve kaçınılan durumlarda neler değiştiği, ilacın yan etkileri ve terapide yapılan çalışmalar birlikte gözden geçirilir. Kaygı düzeyi belirli aralıklarla kısa ölçeklerle de izlenebilir.

Yakınlar için öneriler

Kaygılı bir yakına sürekli güvence vermek kısa süre rahatlatır, ama kaygının sürmesine katkıda bulunur. Onun yerine kaygısını küçümsemeden dinlemek ve kaçındığı durumlarla yüzleşme adımlarında cesaretlendirmek daha yararlıdır. Her işi onun yerine yapmak yerine, birlikte yapmayı önermek iyi bir ara yoldur.

Sık sorulan sorular