Bipolar Bozukluk

Dosya özeti

Bipolar bozukluk nedir?

Bu hastalıkta enerji, uyku ihtiyacı, düşüncelerin akış hızı ve davranışlar haftalar süren dalgalar hâlinde değişir; bu dalgalar herkesin yaşadığı gündelik iniş çıkışlarla kıyaslanamayacak kadar belirgindir. Mani döneminde kişi az uykuyla yetinir, çok hızlı konuşur, kendini olağanüstü güçlü hisseder ve sonuçlarını düşünmeden kararlar verebilir. Depresyon döneminde ise enerji tükenir, ilgi kaybolur ve umutsuzluk ön plana çıkar. İki dönem arasında kişi çoğu zaman tamamen olağan işlevselliğine döner.

Bipolar bozukluğun iki ana türü vardır. Birinci tipte tam mani dönemleri görülür; bu dönemler çoğu zaman iş, aile ve sosyal yaşamda ciddi sorunlara yol açar. İkinci tipte ise daha hafif yükselme dönemleri, yani hipomani, ve belirgin depresyon dönemleri yaşanır. Kalıtsal yatkınlık güçlüdür; birinci derece akrabalarında bipolar bozukluk bulunan kişilerde risk daha yüksektir.

Belirtiler

Mani ya da hipomani döneminde

• İki üç saatlik uykuya rağmen yorgunluk hissetmeme
• Düşüncelerin birbirini kovalaması, konudan konuya atlama
• Durdurulamayan konuşma isteği
• Büyük planlar, kendini özel ya da üstün hissetme
• Ölçüsüz harcamalar, riskli yatırımlar ve kararlar
• Kolay öfkelenme, tahammülsüzlük

Depresyon döneminde

• Uzun süren çökkünlük, ilgi ve keyif kaybı
• Aşırı uyuma ve sabahları kalkamama
• Konuşmanın ve hareketlerin yavaşlaması
• Değersizlik ve umutsuzluk düşünceleri

Yakınların gözünden

• Kişinin "her zamankinden farklı" olduğunun hissedilmesi
• Gece boyunca evde dolaşma, mesaj ve telefonların artması
• Tanımadığı kişilerle çok kolay yakınlık kurma
• Aileyle sık tartışmalar ve alınganlık

Depresyondan ayırt etme

Bipolar bozukluğu olan kişiler hekime çoğunlukla depresyon döneminde başvurur; yükselme dönemleri ise kişinin kendisi tarafından "çok iyi olduğu günler" olarak hatırlanabilir. Bu nedenle depresyon nedeniyle başvuran herkese geçmişte birkaç gün süren olağandışı enerjik dönemler yaşayıp yaşamadığı sorulur. Ayrım önemlidir; çünkü bipolar bozuklukta antidepresanların tek başına kullanılması, yükselme dönemlerini tetikleyebilir.

Muayenede neler sorulur?

• Daha önce haftalarca süren çok enerjik ya da az uykulu dönemler oldu mu?
• Bu dönemlerde harcama, iş ve ilişkilerde neler yaşandı?
• Depresyon dönemleri ne sıklıkla oluyor, ne kadar sürüyor?
• Anne, baba, kardeş ya da diğer akrabalarda duygudurum hastalığı veya intihar girişimi oldu mu?
• Alkol ya da madde kullanımı var mı?
• Uyku düzeni mevsimlere ve iş temposuna göre nasıl değişiyor?

Muayeneye bir yakının da katılması önerilir; yükselme dönemlerini çoğu zaman yakınlar daha iyi tarif eder.

Kan tahlilleri ve izlem

Duygudurum dengeleyici ilaçların bazılarında kandaki ilaç düzeyinin düzenli olarak ölçülmesi gerekir. Lityum kullananlarda böbrek ve tiroit işlevleri, bazı diğer ilaçlarda karaciğer işlevleri, kan sayımı, şeker ve kolesterol değerleri belirli aralıklarla kontrol edilir. Tahlil sonuçları her kontrol muayenesinde birlikte değerlendirilir.

Tedavi seçenekleri

Bipolar bozukluk tedavisinin amacı yalnızca mevcut dönemi yatıştırmak değil, yeni dönemlerin ortaya çıkmasını önlemektir. Bu nedenle tedavi, kişi kendini iyi hissettiği dönemlerde de sürdürülür.

Uyku düzeni ve erken uyarı işaretleri

Uyku, bipolar bozuklukta en güçlü tetikleyicilerden biridir. Üç dört gece arka arkaya kısa uyunması, kimi zaman bir mani atağının fitilini ateşler. Her gün aynı saatte yatıp kalkmak, gece vardiyalarından mümkün olduğunca kaçınmak ve uzun yolculuklarda uyku düzenini korumak önerilir. Kişi ve yakınları, yaklaşan bir dönemin ilk işaretlerini, örneğin uykunun kısalmasını, konuşmanın hızlanmasını ya da tersine içe çekilmeyi tanımayı öğrenir. Bu işaretler fark edildiğinde hekime erken başvurmak, dönemin ağırlaşmasını önleyebilir.

Gebelik planı olan kadınlar için

Bipolar bozukluğu olan kadınlar da sağlıklı gebelikler geçirebilir; ancak bunun için planlama gerekir. Bazı duygudurum dengeleyicilerin gebelikte kullanımı bebek açısından risk taşıdığından, gebelik düşünülüyorsa tedavi aylar öncesinden hekimle birlikte yeniden düzenlenir. Doğum sonrası dönem, uykunun bölündüğü ve hormonların hızla değiştiği bir dönem olduğu için yineleme açısından özellikle hassastır; bu dönemde kontroller sıklaştırılır ve aileden gece uykusunun korunmasına destek olması istenir.

Aile için

Ailenin hastalığı tanıması, tedavinin en güçlü destekçisidir. Psikoeğitim görüşmelerinde aile üyeleri erken uyarı işaretlerini, kriz anında neler yapılacağını ve kişinin özerkliğine saygı gösterirken nasıl destek olunacağını öğrenir. Mani dönemindeki davranışların hastalığın bir belirtisi olduğunu bilmek, aile içi kırgınlıkları azaltır.

Kontrol muayeneleri

Tedavinin başında kontroller sık yapılır. Dengelenme sağlandıktan sonra kontrol aralıkları açılır, ancak izlem uzun yıllar boyunca sürer. Gebelik planlayan kadınlarda ilaç tedavisi önceden gözden geçirilir.

Ne zaman acil başvurmalı?

Günlerdir uyumama, gerçeklikle bağın koptuğunu düşündüren düşünceler, kendine ya da başkalarına zarar verme riski ve ağır depresyonda ölüm düşünceleri acil değerlendirme gerektirir.

Sık sorulan sorular