Erişkin DEHB

Dosya özeti

Erişkin DEHB nedir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu çocuklukta başlar; ancak çocukların önemli bir kısmında güçlükler yetişkinlikte de sürer. Yetişkinlikte aşırı hareketlilik genellikle azalır ya da iç huzursuzluğa dönüşür; dikkat, düzen ve zaman yönetimi güçlükleri ise öne çıkar. Pek çok yetişkin çocukken tanı almamıştır. Okul yıllarında "zeki ama dikkatsiz", "yapabilir ama çalışmıyor" gibi yorumlar duymuş, güçlüklerini yoğun çabayla telafi etmeye çalışmıştır. Sorumluluklar arttıkça, örneğin üniversite, ilk iş ya da çocuk sahibi olmak gibi dönemlerde, bu telafi yetmemeye başlar.

Belirtiler

Kişinin kendisinde

• Uzun toplantılarda ya da okurken dikkatin dağılması
• İşlere başlamakta zorlanma ve son dakikaya bırakma
• Aynı anda pek çok işe başlayıp bitirememe
• Randevuları, faturaları ve teslim tarihlerini unutma
• Anahtar, telefon ve cüzdanı sık sık kaybetme
• İç huzursuzluk, uzun süre oturamama
• Düşünmeden konuşma ya da ani kararlar verme

Yakınların gözünden

• Konuşulurken dinlemiyormuş gibi görünme
• Sık geç kalma, zaman tahminlerinin tutmaması
• Evdeki düzenin sürekli bozulması
• Sabırsızlık ve sözünü kesme
• Coşkuyla başlanan hobilerin kısa sürede bırakılması

İş ve ilişkilerdeki etkileri

Erişkin DEHB, iş yaşamında sık iş değişikliği, teslim tarihlerinin kaçırılması ve potansiyelin altında kalma gibi sonuçlara yol açabilir. İlişkilerde ise unutkanlık ve dikkatsizlik, karşı taraf tarafından ilgisizlik olarak algılanabilir. Trafikte dikkat dağınıklığı ve dürtüsellik nedeniyle kaza riski artar. Bu güçlüklerin bir tanının parçası olduğunun anlaşılması, kişinin kendine yönelik suçlamalarını azaltır.

Kadınlarda erişkin DEHB

Kız çocuklarında DEHB çoğu zaman sınıfı rahatsız eden bir hareketlilikle değil, sessiz bir dalgınlıkla seyreder; bu yüzden tanı sıklıkla atlanır. Pek çok kadın tanıyı ancak yetişkinlikte, çoğu zaman kendi çocuğu DEHB tanısı aldıktan sonra alır. Hormonal değişiklikler de belirtileri etkileyebilir: Adet döngüsünün bazı evrelerinde, gebelikte ve menopoz döneminde dikkat güçlükleri belirginleşebilir. Uzun yıllar boyunca dağınık ya da yetersiz olmakla suçlanmış olmak, kaygı ve öz güven sorunlarına zemin hazırlar.

Tanı süreci

Erişkin DEHB tanısı, ayrıntılı bir psikiyatrik görüşmeyle konur. Belirtilerin çocukluktan beri var olması tanı için temel koşullardan biridir; bu nedenle ilkokul yıllarına ait bilgiler önemlidir. Karneler, öğretmen yorumları ve anne babanın anlattıkları bu süreçte yardımcı olur. Belirtilerin iş, okul ve ev gibi birden fazla alanda sorun yaratıyor olması da aranır. Standart ölçekler değerlendirmeyi destekler, ancak tanı tek başına bir testle konmaz.

Muayenede neler sorulur?

• Çocukken okulda dikkat ve davranışınızla ilgili neler söylenirdi?
• Bugün iş ya da okul yaşamınızda en çok nerede zorlanıyorsunuz?
• Zamanı yönetmek, işleri sıraya koymak ve bitirmek sizin için ne kadar zor?
• Uyku düzeniniz nasıl, gece geç saatlere kadar uyanık kalıyor musunuz?
• Kafein, nikotin, alkol ya da başka madde kullanıyor musunuz?
• Ailenizde benzer güçlükleri olan başka biri var mı?

Eşlik eden durumlar

DEHB'li yetişkinlerin önemli bir bölümünde aynı zamanda kaygı, çökkünlük, uykuya geç dalma ya da alkol, nikotin ve diğer maddelerin kullanımı görülür. Tiroit hastalıkları, uyku apnesi ve kronik uykusuzluk da dikkat sorunlarına yol açabileceği için değerlendirilir. Eşlik eden durumların birlikte tedavi edilmesi, sonuçları belirgin biçimde iyileştirir.

Tedavi seçenekleri

İlaç tedavisine başlamadan önce kalp-damar sağlığı değerlendirilir; tansiyon ve nabız ölçülür, gerekirse elektrokardiyografi istenir. Doz kademeli olarak ayarlanır; iştah, uyku, tansiyon ve nabız kontrollerde izlenir.

Günlük hayat için düzen önerileri

• Bütün işleri tek bir takvimde ve tek bir yapılacaklar listesinde toplayın.
• Büyük işleri on beş yirmi dakikalık parçalara bölün.
• Anahtar ve cüzdan için evde sabit bir yer belirleyin.
• Önemli işleri günün en verimli saatlerine yerleştirin.
• Çalışırken bildirimleri kapatın, telefonu görüş alanınızın dışında tutun.

İş, sınav ve araç kullanımı

Tanı ve tedavi, iş ve eğitim hayatında somut düzenlemelerin önünü açabilir: sessiz bir çalışma ortamı, görevlerin yazılı verilmesi ya da sınavlarda ek süre gibi. Araç kullanan kişilerde dikkat dağınıklığı kaza riskini artırdığı için, uzun yolculuklarda sık mola verilmesi ve araç kullanırken telefonun hiç kullanılmaması önerilir. İlaç tedavisi, düzenli kullanıldığında trafikteki dikkat güçlüklerini de azaltır.

Kontrol muayeneleri

İlaç tedavisinin ilk haftalarında kontroller daha sık yapılır. Doz ayarlandıktan sonra kontrol aralıkları açılır. Kontrollerde ilacın günlük yaşamdaki etkisi, yan etkiler ve eşlik eden sorunlar birlikte değerlendirilir.

Sık sorulan sorular