Otizm

Dosya özeti

Otizm nedir?

Otizm spektrum bozukluğu, çocuğun çevresindeki insanlarla iletişim kurma, onların duygu ve niyetlerini anlama ve oyun kurma biçimini etkileyen, doğuştan gelen bir gelişim farklılığıdır. "Spektrum" kelimesi, bu farklılığın her çocukta farklı yoğunlukta görüldüğünü anlatır: Bazı çocuklar hiç konuşmaz ve giyinmek, yemek yemek gibi gündelik işlerde sürekli yardıma ihtiyaç duyar; bazıları ise yaşına göre zengin bir kelime dağarcığına sahiptir ama bir arkadaşlığı başlatmakta ve sürdürmekte zorlanır. Gelişiminde genetik etkenlerin belirleyici rolü olduğu bilinmektedir.

Yaşa göre erken işaretler

Tablodaki işaretlerden biri ya da birkaçı tek başına tanı koydurmaz; ancak bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmak için yeterli bir nedendir.

Belirtiler

Ailenin fark ettikleri

• Göz temasının kısa ya da az olması
• İlgisini paylaşmak için oyuncağını getirip göstermeme
• Konuşmaya başlamada gecikme ya da sözcükleri tekrarlama
• Oyuncakları dizme, döndürme, aynı oyunu tekrar tekrar oynama
• Belirli seslere, kumaşlara ya da yiyecek dokularına aşırı tepki
• Günlük düzendeki küçük değişikliklere yoğun tepki

Öğretmenin fark ettikleri

• Akranlarıyla oyuna katılmama ya da kurallarını anlamakta zorlanma
• Grup yönergelerini izlemekte güçlük
• Belirli konulara yoğun ve sınırlı ilgi
• Mecazları ve şakaları anlamakta zorlanma

Tanı süreci

Otizm tanısı, çocuk ve ergen psikiyatristinin ayrıntılı gelişim öyküsü alması ve çocuğu doğrudan gözlemlemesiyle konur. Çocuğun gebelikten bugüne gelişim basamakları, dil ve sosyal becerileri, oyun biçimi ve davranış özellikleri ele alınır. Çocuk oyun ortamında gözlemlenir; gerekli durumlarda standart gözlem ve görüşme araçlarından yararlanılır. Değerlendirme çoğu zaman birden fazla görüşmede tamamlanır. Tanıyı gösteren bir kan testi ya da görüntüleme yöntemi yoktur.

Ek değerlendirmeler

Dil gelişimi geri kalan her çocukta işitme testi yapılması önerilir; işitme kaybı otizme benzer bulgulara yol açabilir. Gerekli görüldüğünde gelişim testleri, genetik inceleme ve çocuk nörolojisi değerlendirmesi istenir. Uyku sorunları, seçici yeme, kabızlık, nöbet geçirme ve aşırı hareketlilik gibi eşlik eden durumlar da ayrıca değerlendirilir.

Eğitim ve terapi seçenekleri

Eğitim programları çocuğun güçlü yanlarına ve ilgi alanlarına göre bireyselleştirilir. Ailenin günlük yaşamda uygulayabileceği yöntemleri öğrenmesi, kazanımların kalıcı olmasını sağlar.

İlaç tedavisinin yeri

Otizmin temel özelliklerini değiştiren bir ilaç yoktur. Bununla birlikte günlerce süren uykusuzluk, sık ve şiddetli öfke patlamaları, kendini ısırma ya da başını vurma gibi davranışlar, yerinde hiç duramama ve ağır kaygı, çocuğun eğitime katılmasını engelliyorsa ilaç tedavisi değerlendirilir. Bu karar, olası yararlar ve yan etkiler aileyle tek tek konuşulduktan sonra verilir; tedaviye en düşük dozla başlanır ve çocuk sık aralıklarla görülür.

Tanıdan sonraki ilk aylar

Tanının ardından pek çok aile yoğun duygular yaşar: şaşkınlık, üzüntü, suçluluk ya da bir an önce bir şeyler yapma telaşı. Bu duygular olağandır. İlk aylarda önceliklerin belirlenmesi önemlidir: özel eğitime başlanması, dil ve konuşma desteğinin planlanması, eşlik eden sorunların değerlendirilmesi ve ailenin evde uygulayabileceği yöntemleri öğrenmesi. İnternette karşılaşılan ve otizmi tedavi ettiğini iddia eden diyetler, takviyeler ve pahalı yöntemler konusunda temkinli olunmalı, her yeni yöntem hekimle konuşulmalıdır.

Okul ve resmî süreçler

Tanının ardından çocuğun özel eğitim desteğinden yararlanabilmesi için gerekli sağlık raporu ve eğitim değerlendirmesi süreçleri başlatılır; bu süreçlerin adımları aileye muayenede ayrıntılı olarak anlatılır. Okul çağında kaynaştırma eğitimi, bireyselleştirilmiş eğitim programı ve sınıf içi düzenlemeler öğretmenle birlikte planlanır.

Ergenlik ve yetişkinliğe geçiş

Ergenlik, otizmli gençler için bedensel değişimler, karmaşıklaşan arkadaşlık ilişkileri ve artan kaygıyla birlikte yeni bir dönemdir. Bu yıllarda sosyal beceri çalışmaları, kaygı ve duygu yönetimi desteği ve bağımsız yaşam becerilerinin geliştirilmesi öne çıkar. Meslek seçimi ve yetişkinliğe geçiş planlaması da gencin ilgi alanları ve güçlü yönleri dikkate alınarak erkenden başlatılır.

Aileler için öneriler

• Günlük düzeni öngörülebilir tutun; resimli programlar kullanın.
• Değişikliklerden önce çocuğunuzu kısa ve somut cümlelerle hazırlayın.
• Çocuğunuzun ilgi alanlarını oyun ve öğrenmeye dahil edin.
• Kardeşlere de zaman ayırın ve kendi dinlenme ihtiyacınızı gözetin.
• Aile destek gruplarından ve güvenilir kaynaklardan bilgi alın.

Sık sorulan sorular